T LEFT

Leita

T RIGHT

Mourits Mohr Joensen:

Eitt sindur um grindahval

Grindahvalurin er taš hvalaslagiš vit kenna best her hjį okkum. Grindahvalurin er um alt Noršuratlantshaviš, og eitur į latķni: ”Globicephala melas”.

Ķ Fųroyum eru vit ógvuliga vęl fyri višvķkjandi hagtųlum um grind, tķ vit hava nevniliga heimsins elstu hagtalsrųš um grindaveišu. Hagtalsrųšin rųkkur heilt aftur til įr 1584. Taš hava enntį veriš skipanir įšrenn hetta. Taš sęst m.a. ķ seyšabręvinum frį įrinum 1298.

Vķsindafólk hava funniš hvalabein saman viš seyšabeinum ķ śtgrevstri ķ Gųtu, sum vķstu seg at stava frį vķkingatķšini, iš var um įr 800, tį noršmenn komu til Fųroya.

Sųgan sigur, at sušuroyingar (mųguliga hvalbingar) vóru į śtróšri jólaaftan ķ 1584, tį teir funnu grind. Ein kann gita, at taš hevur veriš seint į degi, og at teir tķ ikki hava nįtt inn į Hvalba viš grindini, įšrenn myrkur kom į, tķ teir gjųrdu ikki matari enn at teir hildu 4 hvalum til į Lķtlu Dķmun. Hašani stava okkara elstu grindahagtųl.
 
 
Grindadrįp ķ Sandagerši (mynd: Rógvi Mouritsen)
 

Samanseting

Grindahvalurin er eitt flokkdjór.

Ķ einum flokki eru hannar og honir, iš eru ķ ętt viš hvųnn annan, og teirra hvųlpar.

Ķ eini grind, sum hevur lagt beinini, eru taš um 2/3 honir og 1/3 hannar. Skinnatališ er um 6 skinn ķ mišal.

Undir fųšing eru taš lķka nógv av bįšum kynum, men undir buršinum doyggja fleiri hannar.

Mótsatt doyggja fleiri honir tvey tey fyrstu liviįrini, so viš tvey įra aldur stendur javnt aftur.

Sķšan doyggja taš fyri hvųnn įrgang fleiri hannar enn honir.

Hetta er vanligt fyri djór, iš liva eitt mųšraveldissamfelag (matriarkalskt samfelag), har iš hannarnir noyšast at berjast fyri plįssinum į ovastu rók, so at teir sleppa at para seg viš kynsbśnu honunum. Taš inniber stręvnar bardagar viš ašrar hannar, sum kann koma at kosta einum lķviš. Undir kanningum hjį Dorete Bloch, var elsta honin 59 įr, mešan elsti hannurin var 46 įr.

 

Aldur, kynsbśning o.a.

Honirnar ganga viš hvųlpinum ķ uml. 12 mįnašir. Hvųlpurin kemur śt viš sveivinum fyrst. Honirnar fįa ein hvųlp 4. – 5. hvųrt įr. Ķ mišal fįa tęr 3 – 4 hvųlpar alt lķviš. Um 20 % av teimum kvidnu honunum ķ eini grind, mjólka samtķšis sķšstfųdda hvųlpinum, sum er um 3 – 4 įr.

Honirnar eru um

8 įr, tį tęr verša kynsbśnar. Tį eru tęr um 380 cm langar og viga um 600 kg. Hannarnir verša kynsbśnir um 13 įra aldur, og tį eru teir um 480 cm langir, og viga 1100 – 1400 kg. Tį ein hannur blķvur fųrari, er hann um 18 – 23 įra aldur.

 

Fųši

Trż hvalaslųg hava eina stóra kślu. Hesi eru avgustur, dųglingur og grindahvalur, sum ųll eta hųgguslokk fram um annan mat. Hvalur kunnar seg viš eini sonarskipan. Ein kann siga, at hann sęr viš oyrunum. Hann sendir ljóšbylgjur upp į 20 Khz śt gjųgnum seiga spikiš ķ kśluni, sum er ljóšstyrkjandi. Rakar ljóšbylgan ein stima av fiski, kastar stimin ljóšiš aftur til hvalin, sum į tann hįtt kann ”sķggja”, hvat slag av fiski, talan er um, hvussu nógvur fiskur er ķ stimanum, og hvar stimin er.

Hvųlparnir sśgva mammuna ķ 1½ - 3½ įr, men byrja at eta fasta fųši frį tķ teir eru um ½ įr. Tį fįa hvųlparnir eisini sķnar fyrstu tenn. Grindahvalur fęr ķ alt 8 – 12 eitt sindur boygdar tenn, sum eru um 2 - 3 cm langar, ķ hvųrjum kjįlkaparti. Tannhvalir skifta ikki tenn.

Taš sęr śt til, at teir yngru hvalirnir eta minni av hųgguslokki og fiski, enn teir sum eru stųrri og eldri. Grindahvali dįmar best hųgguslokk, men hann er akkurįt sum vit menniskju. Fęr hann ikki taš besta, so tekur hann taš nęstbesta, og taš er m.a. svartkjaftur, gulllaksur og makrelur.
 
 
 

Grindin er skorin į hįls (mynd: Rógvi Mouritsen)
 

Meting av grind

Tį iš hvalirnir ķ eini grind eru deyšir, verša teir sleipašir frį hvalvįnni į eina vęl spulaša kei. Har verša hvalirnir lagdir sķš um sķš, so at metingarmenninir kunnu meta um stųddina į hvalunum. Samstundis verša hvalirnir opašir viš at loysa hornafjósina frį. Hetta veršur gjųrt fyri at kųla tvųstiš av.

Vanliga verša hvalirnir mettir viš at mįta longdina frį eyganum og aftur ķ gotiš. Hetta veršur gjųrt viš eini serligari stong, iš veršur nevnd grindamįl. Viršiseindin er skinn og gyllin, ein viršiseind sum stavar heilt frį mišųldini. Metingin og viršiseindin hevur yvirlivaš her hjį okkum, av tķ at vit liggja landafrųšiliga og sųguliga ręttuliga avbyrgd. Eisini kenna vit hesar eindir ķ jaršarbrśkinum, har eitt nś 1 mųrk er 16 gyllin = 16x20 skinn. Hesar trķggjar viršiseindir verša eisini brśktar um góšskuna į jųršini, tķ at viršiš į einum garši veršur uppgiviš ķ merkum. Umframt hetta nżta vit eisini hesar viršiseindir, tį vit viga tįlg, gęs og harur, men her er 1 mųrk = 250g.

Grindamįliš er ein stong, sum er bżtt sundur logaritmiskt ķ heil skinn. Tey flestu grindamįl ganga upp ķ 20 skinn, tvs. eina gyllin. Av tķ at grindamįliš er logaritmiskt, er taš fyrsta skinniš taš longsta, mešan tey eftirfylgjandi skinnini verša styttri og styttri. Tann lķvfrųšiliga greiningin av hesum er, at ųll djór veksa viš 2 potensi ķ longd, og 3 potensi ķ vekt.

Tį lišugt er at mįta hvalin, veršur nummariš į hvalinum skoriš nišur ķ kśluna viš arįbatųlum, mešan metta skinnatališ veršur skoriš nišur ķ bųksliš viš rómartųlum.
 
 
 
Vanliga verša hvalirnir mettir viš at mįta longdina frį eyganum og aftur ķ gotiš. Taš veršur gjųrt viš eini serligari stong, sum veršur nevnd grindamįl (mynd: Rógvi Mouritsen)
 

Hvussu nógv er 1 skinn av grind

Ķ gomlum grindarokniskapum sęst, at fram til įr 1638 var prķsurin į einum gyllinsfiski (20 skinn) 1 gyllin. Sambęrt grindareglugeršini er skinnaviršiš lżst soleišis, at ein passaliga feitur hvalur, har longdin frį eyganum og aftur ķ gotiš er 5 danskar alin = 10 danskar fųtur (ķ alt 324,5 cm) veršur mettur til 20 skinn = 1 gyllin. Lķvfrųšiliga er ein gyllinsfiskur ein 28 įra gamal 20 skinns hannhvalur, sum er um 575 cm til longdar, og vigar um 2 tons. Av hesum eru um 1100 kg matur. Ķ grindakanningunum hjį Dorete Bloch frį 1986 – 1988, varš tann etandi parturin av 32 ymiskum hvalum vigašur. Spik og tvųst varš vigaš hvųrt sęr. Teir 32 hvalirnir vóru ymiskir ķ stųdd, śr ½ upp ķ 22 skinn, śr 192 upp ķ 624 cm til longdar, og śr 113 upp ķ 2320 kg. 17 hannar og 15 honir vóršu kannaš. Honirnar vóru śttiknar so, at bęši kvidnar og mjólkandi honir vóru viš. Taš vķsti seg, at 1 skinn av grind vigar ķ mišal 72 kg, harav 38 kg er tvųst og 34 kg spik. Ķ mišal eru tvųst og spik 54 % av totalvektini. Į teimum stųrru hvalunum er hesin parturin 60 %. Orsųkin er prosentparturin av musklum, sum er 30,5 % hjį stųrru hvalunum og 22,5 % hjį minnu hvalunum. Til samanberingar kann sigast, at śrtųkan hjį fiski liggur um 47 %.

 

Skera upp

Tį iš sżslumašurin bżtur partarnar śt, far ein at vita hvussu stórir partarnir eru. Ein fęr sķšani ein sešil viš einum nummari, iš er nummariš, sum er skoriš ķ kśluna į hvalinum. Oftast eru fleiri um ein hval. Fyrst veršur spikiš skoriš uttanav ķ fjósir, sum eru 30 – 50 cm breišar. Hesar verša lagdar viš hvųljuni nišur. Oman į spikiš veršur tvųstiš lagt. Į henda hįtt veršur alt hildiš so reint sum til ber. Bżtiš millum eigararnar av hvalinum er upp į gamla mįtan, har ein vendir ryggin til, mešan ein annar nevnir navniš į einum eigara, og spyr um viškomandi skal hava hendan partin. Fyrr varš alt nżtt į hvalinum. Beinagrindin varš tikin nišan ķ bųin at taša viš, har hon so varš rullaš ein hįlvan umgang um vikuna, til komiš varš oman į fjųrubakkan, har haviš tók restirnar aftur.
 
 
 

Upprunatekning: Kristoffur Kristoffersen. (endurtekna: Edvard Fuglų)

 

Kelda: Doreta Bloch.

 

Greinin er įšur prentaš ķ “Heystblašiš”, sum Stušulsfelagiš hjį H71 gav śt oktober 2007



Sniðgivið og forritað hevur KREA
KREA
Mjólkavirkið Búnaðarmanna